Η Χρησιμότητα της Άχρηστης Γνώσης

Ένας νέος μαθητής του Ευκλείδη, μόλις έμαθε το πρώτο του θεώρημα από τον Δάσκαλο, τον ρώτησε: «Και τι κερδίζω τώρα που το έμαθα αυτό;» Τότε ο Ευκλείδης φώναξε τον δούλο του και του είπε: «Δώσε σε αυτόν τον άνθρωπο τρεις οβολούς γιατί πιστεύει ότι πρέπει να κερδίζει κάτι απ’ ό,τι μαθαίνει».

Ο Ευκλείδης ήξερε κάτι που ο μαθητής του αγνοούσε: η χρησιμότητα της γνώσης δεν είναι πάντα πρακτική. Πολλές φορές μαθαίνουμε κάτι για τη χαρά της γνώσης και μόνο, για να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι. Αυτό ακούγεται κάπως γλυκανάλατο, αλλά είναι αληθές. Κανείς δεν μπορεί να διαφωνήσει ότι σε πρακτικό επίπεδο ένα κουτί σπίρτα είναι χρησιμότερο από ένα θεώρημα της γεωμετρίας. (Αφήνω κατά μέρος το γεγονός ότι της κατασκευής του σπίρτου προηγήθηκε επιστημονική εργασία που πιθανότητα στον καιρό της να είχε κριθεί “άχρηστη”.) Εντούτοις, το θεώρημα προσθέτει στη γνώση με τρόπο που για τα σπίρτα είναι αδιανότητος. Και είναι ακριβώς αυτή η συσσώρευση γνώσης που τελικά θα μας πάει, λ.χ., από τα σπίρτα στον αναπτήρα. Συνεπώς, σε ό,τι αφορά τη γνώση, θα πρέπει να διακρίνουμε μεταξύ του ωφελιμιστικά χρήσιμου και του πολιτισμικά χρήσιμου.

«Ποτέ μου δεν έκανα κάτι “χρήσιμο”», γράφει με το πικρό βρετανικό του φλέγμα ο μαθηματικός Γκ.Χ. Χάρντι στην Απολογία του· «πρόσθεσα κάτι στη γνώση και βοήθησα άλλους να προσθέσουν περισσότερα» (σ. 107). Και βέβαια αυτά που πρόσθεσε στη γνώση, κατά τον ίδιο, δεν έχουν κανέναν εμφανή αντίκτυπο στη ζωή μας: «Αν χρήσιμη γνώση είναι αυτή που κατά πάσα πιθανότητα, τώρα ή στο συγκριτικά κοντινό μέλλον, συμβάλλει στις ανθρώπινες υλικές ανέσεις και άρα η καθαρά διανοητική ικανοποίηση δεν μετράει, τότε ο μεγάλος όγκος των ανώτερων Μαθηματικών είναι άχρηστος» (σ. 97). Ο Χάρντι, από χαρακτήρα, φαντασιωνόταν ότι ανήκε στο κλαμπ εκείνων των λίγων εκλεκτών που περνάνε τη ζωή τους ασχολούμενοι με θέματα διανοητικής απόλαυσης, που όμως δεν αφορούν κανέναν πέρα από τους ίδιους. Μόνο που δεν είναι έτσι τα πράγματα, και ο Χάρντι το γνώριζε αυτό πολύ καλά, έστω κι αν θεωρούσε τις ωφελιμιστικές συνέπειες των καθαρών μαθηματικώνπαράπλευρη απώλεια.

Θα έχετε ίσως ακούσει το ανέκδοτο με τον πατέρα που βοηθάει τον γιο του να λύσει μια άσκηση μαθηματικών για το σχολείο: «Δε μου λες, ρε πατέρα, σε τι χρησιμεύουν όλ’ αυτά τα αλαμπουρνέζικα;» ρωτάει ο γιος. «Χρησιμεύουν, χρησιμεύουν», του απαντάει ο πατέρας· «κάποια μέρα θα χρειαστεί να βοηθάς εσύ τον δικό σου γιο να λύνει τις ασκήσεις του». Ακόμα κι αυτός ο λόγος μού φαίνεται επαρκής για να μάθει κανείς οτιδήποτε. Όταν ακούω νέους ανθρώπους να παραπονιούνται που σπούδασαν κάτι και τελικά δουλεύουν σε κάτι άλλο, εντελώς άσχετο με το γνωστικό τους αντικείμενο, τους λέω, «προτιμώ έναν ταξιτζή με πτυχίο φιλολογίας από έναν ταξιτζή λειτουργικά αναλφάβητο». (Να διευκρινίσω εδώ, προς αποφυγή παρεξήγησης, ότι δεν θεωρώ το πτυχίο φιλολογίας του παραδείγματος αναγκαία συνθήκη για να είναι ο πρώτος ταξιτζής καλύτερος από τον δεύτερο· τη θεωρώ όμως ικανή – εκεί είναι η διαφορά.)

…………….

Γι’ αυτό λοιπόν, ως μέλος του Συλλόγου των Άχρηστων Επιστημόνων, κάνω έκκληση στους γονείς μεταξύ των αναγνωστών: Μην σπρώχνετε με το ζόρι τα παιδιά σας σε τομείς με ορατώς ωφελιμιστικό χαρακτήρα, με μόνο κριτήριο τις προοπτικές τους στην αγορά εργασίας. Δώστε τους τα εργαλεία να σκεφτούν, να δοκιμάσουν, να χαζολογήσουν. Δώστε τους χρόνο! Αφήστε τα ίδια να διαλέξουν. Η ζωή του ερευνητή μπορεί να μην είναι η επιτομή του life style στον 21ο αιώνα, αλλά προσφέρει αφάνταστες διανοητικές χαρές σε όποιον αισθάνεται έτοιμος (και κατάλληλος) να την ακολουθήσει. Εδώ ίσως πει κάποιος, «σύμφωνοι, αλλά για κάθε θεωρητική συνεισφορά που βρήκε εκ των υστέρων πρακτική εφαρμογή, υπάρχουν άλλες δέκα που θάφτηκαν σε κάποιο ράφι βιβλιοθήκης για να μαζεύουν τη σκόνη της ιστορίας». Αντίρρηση καμία. Έτσι ακριβώς είναι. Και όχι «άλλες δέκα» – ίσως χιλιάδες άλλες! Και για να χειροτερέψουν ακόμα περισσότερο τα πράγματα, μπορεί κανείς να περάσει όλη του ζωή χωρίς καν να καταφέρει να βρει κάτι αρκετά αξιόλογο έστω και για να μαζεύει τη σκόνη της ιστορίας. Ε, και; Ο άχρηστος επιστήμονας (και καλλιτέχνης, οφείλω να προσθέσω) δεν φοβάται την αποτυχία γιατί γνωρίζει καλά ότι έτσι λειτουργεί ο πολιτισμός, έτσι προχωράει ο κόσμος. Πρέπει ν’ αφήσουμε όλα τα λουλούδια ν’ ανθήσουν! Όπως έχει πει και ο μέγας Φρανκ Ζάππα, «χωρίς παρέκκλιση από το κανονικό, η πρόοδος δεν είναι δυνατή».

Γιώργος Θεοχάρης